Sosyal hizmetlerden uzak bir yönetim anlayışıyla sosyal devlet güçlendirilebilir mi?

Türkiye'de kamu yönetiminin en önemli sorunlarından biri, uzmanlık gerektiren kurumların yönetiminde mesleki birikim ve alan tecrübesinin yeterince önemsenmemesidir.

Bu sorunun en dikkat çekici örneklerinden biri de Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığıdır. Kadınların, çocukların, yaşlıların, engellilerin, korunmaya muhtaç bireylerin ve yoksullukla mücadele eden milyonlarca vatandaşın sorunlarına çözüm üretmekle görevli olan bu Bakanlığın üst yönetimine bakıldığında, ciddi bir uzmanlık tartışmasıyla karşı karşıya kalıyoruz.

Bakanın ve bakan yardımcılarının özgeçmişleri incelendiğinde, sosyal hizmet alanında yetişmiş ve bu hizmetlerin uygulama kademelerinde uzun yıllar çalışmış meslek mensuplarının üst yönetimde yeterince temsil edilmediği görülmektedir.

Oysa burası sıradan bir kamu kurumu değildir. Burası, devletin şefkat elinin vatandaşa uzandığı, yapılan bir hatanın bazen telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabileceği bir Bakanlıktır. Böylesine hassas bir kurumun yönetiminde siyasi yakınlık, genel yöneticilik tecrübesi veya farklı alanlardaki başarılar tek başına yeterli olabilir mi? Asıl tartışılması gereken mesele budur.

Bakanın uluslararası tecrübesi Türkiye'nin sosyal gerçeklerini tanımaya yeter mi?

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş'ın özgeçmişi incelendiğinde, hayatının ve siyasi kariyerinin önemli bölümünün yurt dışında geçtiği görülmektedir. Belçika'da doğmuş, eğitimini burada tamamlamış, Brüksel Parlamentosunda görev yapmış, ardından Türkiye'nin Cezayir Büyükelçisi olarak çalışmıştır.

Brüksel Parlamentosunda sosyal hizmetler ve kadın-erkek fırsat eşitliği alanlarında komisyon başkanvekilliği yapmış olması da ilgili bir tecrübedir. Bu birikimi küçümsemek doğru değildir. Ancak uluslararası siyasi tecrübe ile Türkiye'nin sosyal hizmet sistemini içeriden tanımak aynı şey değildir.

Türkiye'de yoksulluğun, aile içi şiddetin, çocuk istismarının, engelli bakımının ve yaşlıların karşı karşıya bulunduğu sorunların kendine özgü ekonomik, kültürel, hukuki ve idari boyutları bulunmaktadır.

Bir Bakanın bu sorunları yalnızca raporlardan, sunumlardan ve il ziyaretlerinden öğrenmesi yeterli değildir. Sosyal hizmet kuruluşlarının işleyişini, sosyal hizmet uzmanlarının karşılaştığı güçlükleri, taşra teşkilatının sorunlarını, sosyal yardım mekanizmalarının aksayan yönlerini ve vatandaşın hizmete erişirken yaşadığı sıkıntıları yakından bilmesi gerekir.

Elbette bir Bakanın bütün bunları göreve gelmeden önce bilmesi zorunlu değildir. Ancak bu durumda kendisini alanın deneyimli uzmanlarıyla çevrelemesi daha da önemli hâle gelir. Ne yazık ki Bakanlığın üst yönetimindeki tercihler, bu eksikliğin yeterince giderilip giderilmediği konusunda ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.

Bakan yardımcılarının özgeçmişleri Bakanlığın görevleri açısından yeterli değil

Asıl dikkat çekici tablo Bakan yardımcılarında ortaya çıkmaktadır.Bakanlığın mevcut teşkilat şemasında dört Bakan Yardımcısı bulunmaktadır: Leman Yenigün, Zafer Tarıkdaroğlu, Sevim Sayım Madak ve Adil Çalışkan.

Bu isimlerin kamuoyuna açık özgeçmişleri incelendiğinde birbirinden farklı mesleki geçmişlere sahip oldukları görülmektedir.

Zafer Tarıkdaroğlu; Eğitim fakültesi mezunudur. Sağlık Bakanlığında siyasi danışmanlık, Sağlık ve Çalışma Bakanlıklarında özel kalem müdürlüğü yapmış, siyasi teşkilatlarda çeşitli görevler üstlenmiştir.

Bu görevler idari ve siyasi tecrübe sağlayabilir. Ancak sosyal hizmet kuruluşlarında yetişmek ve bu alanın temel sorunlarına uygulama düzeyinde hâkim olmak başka bir uzmanlık gerektirir.

Sevim Sayım Madak; İşletme eğitimi almış; reklam, halkla ilişkiler, pazarlama, havacılık ve özel sektör yöneticiliği alanlarında çalışmıştır. Siyasi parti yönetiminde sosyal politikalarla ilgili görevler de üstlenmiştir.

Elbette bu tecrübeler kıymetsiz değildir. Ancak havacılık, pazarlama ve özel sektör yönetiminde edinilen birikimin aile danışmanlığı, çocuk koruma ve sosyal hizmet yönetiminde ne ölçüde karşılık bulduğu sorgulanmalıdır.

Leman Yenigün; Kimya ve sosyoloji lisans eğitimi almış, eğitim yönetimi alanında yüksek lisans yapmıştır. Öğretmenlik, siyasi parti yönetimi, insan hakları ve sivil toplum kuruluşlarında görevleri bulunmaktadır.

Sosyoloji eğitimi ve sosyal politikalarla ilgili çalışmaları, diğer alanlardan farklı olarak Bakanlığın faaliyetleriyle doğrudan ilişkilendirilebilecek bir birikimdir. Bununla birlikte sosyal hizmet uygulamalarında uzun süreli yöneticilik deneyiminin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Adil Çalışkan ise; Makine mühendisliği mezunudur. Bakan Yardımcılığına atanmadan önce Bakanlığın Sosyal Yardımlar Genel Müdürü olarak görev yapmıştır.

Sözleşmeli personel ile ilgili 15 maddelik düzenleme!
Sözleşmeli personel ile ilgili 15 maddelik düzenleme!
İçeriği Görüntüle

Bu görev, kendisine doğrudan Bakanlık bünyesinde yöneticilik deneyimi kazandırmıştır. Dolayısıyla hiçbir alan tecrübesi bulunmadığını söylemek doğru olmaz. Ancak mühendislik eğitimi ve sosyal yardım yöneticiliği ile sosyal hizmet mesleklerinin uygulama deneyimi birbirinden farklıdır.

Ortaya çıkan tablo düşündürücüdür.

Dört Bakan Yardımcısının özgeçmişinde eğitim, siyaset, işletme, mühendislik, özel sektör ve genel idare tecrübeleri öne çıkmaktadır. Sosyoloji eğitimi ve sosyal yardım yöneticiliği gibi alanla ilgili birikimler mevcut olmakla birlikte, çocuk koruma, sosyal hizmet uygulamaları, engelli ve yaşlı bakımı gibi temel faaliyetlerde yetişmiş meslek mensuplarının en üst düzeydeki temsili tartışmaya açıktır.

Burada kişilerin diploma veya yeteneklerini küçümsemiyoruz. Sorguladığımız husus, böylesine uzmanlık gerektiren bir Bakanlığın yönetim kadrosunun hangi mesleki ölçütlerle oluşturulduğudur.

Bakanlıkta konu uzmanı olmadığı anlaşılıyor

Bakanlıkta sosyal hizmet alanında yıllarca çalışan binlerce meslek mensubu bulunmaktadır. Sosyal hizmet uzmanları, psikologlar, sosyologlar, çocuk gelişimciler, sosyal politika uzmanları, denetim elemanları ve meslek hayatını bu hizmetlere adamış deneyimli kamu yöneticileri...

Bu insanlar yalnızca mevzuatı değil, uygulamayı da bilmektedir.

Bir çocuğun hangi koşullarda koruma altına alınacağını, bir kadının şiddet ortamından nasıl uzaklaştırılacağını, yaşlı bakım kuruluşlarının hangi sorunlarla karşılaştığını ve sosyal yardımların hangi şartlarda etkili olabileceğini meslek hayatları boyunca öğrenmektedirler.

Bu kapsamda;

1- Bu tecrübeye sahip insanlar Bakanlığın üst yönetiminde neden daha güçlü biçimde temsil edilmemektedir?

2- Bakanlık teşkilatında yıllarca çalışan, kurumun hafızasını taşıyan, mesleki bilgi ve deneyim biriktiren insanların yükselme imkânları yeterli midir?

3- Üst düzey yöneticilik için mesleki birikim mi, yoksa başka alanlarda elde edilen siyasi ve idari tecrübeler mi daha belirleyici olmaktadır?

Bu soruların cevapları yalnızca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı için değil, bütün kamu yönetimi için önemlidir. Çünkü kamu yönetiminde en büyük yanlışlardan biri, bir kurumu yönetmekle o kurumun faaliyet alanını bilmenin aynı şey olduğunu düşünmektir.

Siyasi tecrübe ile mesleki uzmanlık birbirinin alternatifi değildir

Elbette Bakanlar siyasi sorumluluk taşır. Bakan yardımcılığı da yalnızca teknik uzmanlık gerektiren bir görev değildir.

Bu makamlarda siyasi temsil, kurumlar arası koordinasyon, bütçe yönetimi ve stratejik karar alma yeteneği önemlidir. Ancak sosyal hizmetlerin niteliği gereği bunların yanında güçlü bir mesleki birikim de bulunmalıdır.

Özellikle dört Bakan Yardımcısı bulunan bir Bakanlıkta, üst yönetimin farklı uzmanlıkları dengeli biçimde temsil etmesi beklenir.

Bakan yardımcılarının tamamının aynı meslekten gelmesi gerekmez. Fakat en azından bir bölümünün sosyal hizmetlerin uygulama kademelerinde yetişmiş, taşra teşkilatını tanıyan ve uzun yıllar alan yöneticiliği yapmış kişilerden seçilmesi kurumsal kapasiteyi güçlendirir.

Bakanın siyasi tercihlerle göreve gelmesi anlaşılabilir. Ancak Bakanlık yönetiminin bütün kademelerinde siyasi tecrübenin mesleki uzmanlığın önüne geçmesi, devlet yönetiminde ciddi bir kurumsal zafiyete neden olabilir. Çünkü siyasi irade hedefi belirler, uzman kadro ise o hedefe hangi yöntemlerle ulaşılacağını ortaya koyar.

Bu ikisi arasındaki denge bozulduğunda kurumsal başarı da zorlaşır.

Sorunları bilmeyen yönetim, çözüm üretmekte zorlanır

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının 2027 yılı için teklif edilen bütçesi 677 milyar lirayı aşmaktadır.

Bakanlık bünyesinde 76 bini aşkın personel çalışmakta, binlerce kuruluş ve sosyal yardımlaşma vakfı aracılığıyla hizmet sunulmaktadır.

Böylesine büyük ve karmaşık bir teşkilatın yönetimi yalnızca iyi niyetle veya siyasi tecrübeyle yürütülemez.

Üstelik bu Bakanlığın başarısızlığı, başka kamu kurumlarında olduğu gibi yalnızca ekonomik kayıplara neden olmaz.

Bir sosyal hizmet kuruluşundaki denetim eksikliği çocukların zarar görmesine, bir koruma sistemindeki aksaklık kadınların hayatının tehlikeye girmesine, yanlış planlanan bakım hizmetleri yaşlıların ve engellilerin mağduriyetine yol açabilir.

Bu nedenle Bakanlığın en üst kademelerinde mesleki uzmanlık, kurumsal hafıza ve sahadan gelen tecrübe son derece önemlidir.

Bakanlık yönetiminin faaliyetlerini değerlendirirken yalnızca kaç il ziyaret edildiğine, kaç toplantı yapıldığına veya kaç milyar lira yardım dağıtıldığına bakmak yeterli değildir. Asıl önemli olan, uygulanan politikaların vatandaşın hayatında hangi iyileşmeleri sağladığıdır.

Sosyal yardım miktarının artması yoksulluğun azaldığını, kuruluş sayısının artması hizmet kalitesinin yükseldiğini, eylem planlarının çoğalması da sorunların çözüldüğünü kendiliğinden göstermez.

Bakanlıkta yönetim anlayışı değişmelidir

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının daha etkili yönetilmesi için öncelikle üst düzey atama anlayışının gözden geçirilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda;

1- Bakan yardımcıları ve genel müdürlerin seçiminde siyasi ve idari tecrübenin yanında, sorumlu olacakları hizmet alanına ilişkin bilgi ve deneyim de temel ölçüt olmalıdır.

2- Sosyal hizmet kuruluşlarında yetişen, il müdürlüklerinde görev yapan, denetim ve uygulama süreçlerinde deneyim kazanan meslek mensuplarına üst yönetim yolu açılmalıdır.

3- Bakanlıkta kariyer meslek mensuplarının yükselmesini sağlayacak nesnel bir liyakat sistemi kurulmalıdır.

4- Özellikle çocuk hizmetleri, kadın hizmetleri, engelli ve yaşlı bakımı gibi alanlardan sorumlu üst yöneticiler için ilgili mesleki yeterlilikler ve saha deneyimi belirleyici ağırlık taşımalıdır.

5- Ayrıca Bakan yardımcılarının ve genel müdürlerin performansı yalnızca yapılan faaliyetlerin sayısıyla değil, sorumlu oldukları alanlarda elde edilen somut sonuçlarla değerlendirilmelidir.

6- En önemlisi de Bakanlık yönetiminde kurumsal hafıza korunmalı, her yeni atamayla yeniden başlanan bir yönetim anlayışı yerine uzmanlık birikiminin sürekliliği sağlanmalıdır.

Sosyal devleti güçlendirmenin yolu Bakanlığın yönetimini güçlendirmekten geçer

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, siyasi kariyerlerin sürdürüldüğü sıradan bir yönetim alanı olarak görülemez.

Bu Bakanlık, devletin en hassas hizmetlerini yürütmektedir.

Bakanlığın kapısını çalan insanlar çoğu zaman hayatlarının en zor dönemlerini yaşamaktadır. Kimi yoksullukla mücadele etmekte, kimi şiddetten kaçmakta, kimi çocuğunu korumaya çalışmakta, kimi de yaşlılık veya engellilik nedeniyle desteğe ihtiyaç duymaktadır.

Bu insanların sorunlarının çözümü, yalnızca iyi niyetli yöneticilere değil, aynı zamanda işini bilen ve mesleki birikimi güçlü kadrolara ihtiyaç göstermektedir.

Bakanın yurt dışında kazandığı tecrübe elbette değerlidir. Bakan yardımcılarının farklı alanlarda edindikleri birikimler de önemlidir. Ancak bütün bu tecrübelerin, Türkiye'nin sosyal hizmet gerçeklerini yakından bilen uzman kadrolarla desteklenmesi şarttır.

Aksi hâlde Bakanlıkta çok sayıda proje hazırlanır, toplantılar yapılır, strateji belgeleri yayımlanır, milyarlarca liralık bütçeler kullanılır; fakat temel sosyal sorunların çözümünde beklenen başarı elde edilemeyebilir.

Bakanlık yönetiminde mesleki uzmanlığın yeterince temsil edilmemesi, yalnızca bir atama tercihi değil, doğrudan hizmet kalitesini etkileyebilecek bir kamu yönetimi sorunudur.

Bir makama atanmak kişiye yetki kazandırır; ancak o makamın gerektirdiği mesleki bilgi ve tecrübeyi kendiliğinden kazandırmaz.

Devlet yönetiminde makam bilgi üretmez; bilgi ve tecrübe makamı anlamlı kılar. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığında asıl ihtiyaç duyulan da budur. Çünkü sosyal hizmetler, siyaset yaparak öğrenilecek kadar basit, deneme yanılmayla yönetilecek kadar risksiz bir alan değildir.

Sosyal devletin en hassas kurumlarını güçlü kılmak istiyorsanız, önce o kurumların yönetiminde uzmanlığı ve liyakati hak ettiği yere koymak zorundasınız.