Osmanlı İmparatorluğundan yıllarca ya övgü ile yada sövgü ile bahsedilmiştir. Rasyonel bir tartışma zemini olduğunu söylemek oldukça zordur. Bir kesim nasıl ki Abdülhamid’den Kızıl Sultan diye bahsetmişse başka bir kesimde Ulu Hakan diye bahsetmiştir.
Ancak Abdülhamid’in sistem kurucu özelliği ve liyakate verdiği önem pek hatırlanmamış yada hatırlanmak istenmemiştir. Birçok kamu kurumu ya Abdülhamid zamanında kurulmuş yada daha kurumsal hale getirilmiştir. İşte bu kurumlardan birisi de Kanuni Esasisi ile Anayasal bir kurum haline getirilen Divan-ı Muhasebat yani Sayıştay’dır. 29 Mayıs 1862 tarihinde Sultan Abdülaziz zamanında temelleri atılan Sayıştay Abdülhamid zamanında Anayasal bir kurum haline getirilmiştir.
Divan-ı Muhasebat’ın (Sayıştay) atanan ilk başkanı Çamiç Ohannes Efendidir. Bu göreve atayan kişi ise Padişah 2. Abdülhamid’dir. Divan-ı Muhasebat’ın ilk gayrimüslim reisi olan Ohannes Efendi, aynı zamanda ikinci kez kurulan Divan-ı Muhasebat’ın da ilk başkanı oldu. Atamada bu adamın gayrimüslim olup olmadığı hiçbir şekilde sorgulanmamış ve kimsenin aklına dahi gelmemiştir.
1 Ocak 1881 tarihinde hükümetin bazı malî sorunların çözümü için yabancı delegelerle yapılacak müzakereler için kurduğu komisyona Server Paşa ve Münir Bey’in yanında bilgisinden faydalanılmak üzere Ohannes Efendi de dâhil edilmiştir. Hiç kimse bu kişinin ermeni kökenli olduğuna takılmamış sadece bu işi yapacak en iyi kişi olup olmadığına odaklanılmıştır.
Benzer şekilde Osmanlı’da çok sayıda gayrimüslim bakan ve üst düzey kamu görevlisine rastlamak sıradandır.
Abdülhamid’in bakanları arasında çok sayıda gayrimüslim bulunmaktadır. Bunlar arasında; Agop Paşa- Maliye Nazırı, Sava Paşa- Hariciye Nazırı, Mihran Boyacıyan- Nafia Nazırı, Gabriel Noradunkyan- Ticaret ve Nafia Nazırı, Oskan Efendi (Mardikyan) - Posta ve Telgraf Nazırı, Mavranyani Efendi- Orman ve Maadin Nazırı, Karabet Artin Paşa- Nafia Nazırı. Bunların çoğu Ermeni kökenlidir.
Maalesef geçmişten ders alarak gayrimüslim kökenli nitelikli insanlardan yararlanma bir yana Müslümanlar arasından da nitelikli bürokrat bulmada yeterli özenin gösterildiğini söyleyemiyoruz.
